Kültürel Yapı

Yaşam

Çaycuma’nın kendine özgü yasayış ve davranış biçimleri vardır. İlçe merkezinden köylere doğru gidildikçe yasam biçimlerinden kaynaklanan çeşitli farklılıklar görülür. Maden isçiliği nedeniyle erkeğin önemli oranda tarımdan kopması, tarımsal etkinliklerde kadın emeğinin öne çıkması, münavebeli maden isçiliği, sosyo-kültürel yasama damgasını vurmuş, biçimlendirmiştir. Gelecekle ilgili olağanüstü, heyecan verici beklentiler yoktur. Yakın zamanlara kadar tipik Çaycumalı için yaşamını sürdürmenin ve geleceğini garanti altına almanın yolu basta maden olmak üzere  bir devlet isine girip “sigortalı” olmaktır. Madenciliğin geçmişten bugüne Çaycuma'ya getirdiği en büyük  olumsuzluklardan biri de, sanayileşmenin önünü kapatarak “Kent Kültürü”nün gelişmesi ve yerleşmesini engellemesi, geciktirmesi şeklinde olmuştur. Çaycuma'da bu nedenle “kent kimliği” pek önemli olmamıştır. Çaycuma ilçe merkezinde yasayan bir Çaycumalıyla, Çaycuma’nın herhangi bir köyündeki Çaycumalı arasında kesin biçimde ayırıcı, belirgin davranış (ve hatta yasam) farklılıkları yoktur.

 

Şive

Hamit Kalyoncu’ya göre, Zonguldak yöresindeki yerel ağız özellikleri, tarihsel süreçlerdeki toplumsal yapılanmalardan izler taşır. Bölgenin 11 ve 12. Yüzyıllarda başlayan Türkleşmesi sürecinde, Oğuz-Türkmen gruplarını yerleşmesinin yanı sıra ticari ve siyasi ilişkiler sonucu, Kıpçak-Kuman yerleşmesinden de söz edilir. Bugünkü Zonguldak il sınırları içerisinde Bartın Ağzı ile birlikte Çaycuma Ağzı ve Devrek-Ereğli-Zonguldak Ağızları olarak iki ayrı ağız özelliği görülür. Anadolu ağızlarında 11. yüzyıldan beri çeşitli değişimlerle varlığını koruyan “nazal n” sesi bu bölgede de görülür. Devrek ve Ereğli yöresinde görülen nazal (genzel) “n” sesi, Çaycuma ağzında “y” sesine dönüşür. Belirgin özellik olarak iç seste “g” sesini “v” sesiyle değişimi (Oğuzca, Kıpçakça ve 13. yüzyıl Kumancası) ile genzel “n” sesinin iç ve son seste, ikinci şahıs iyelik eklerinde, gelecek zaman ve şart kipinin ikinci şahıslarında, gelecek zaman ve emir kiplerinde, hatta doğrudan doğruya sözcük köklerinde düzenli biçimde “y” sesine dönüşmesi Urfa Denizli ağzı ile Kıpçakça ve günümüzdeki devamı Karaimce’de görülür.

 

 

HALK MÜZİĞİ VE HALK OYUNLARI

Tüm Zonguldak yöresi gibi Çaycuma da davul ve köçek oyunları yönünden oldukça zengindir. Geçmişte davulcuların omuzlarına astıkları çift davulla oynadıkları söylenir. Göbekleşme, kaşık, zil gibi ayrık düzen oyunları; bağlama, tanbura, cura kemane (tırnak kemanesi), çiftelli, zurna, kaval (dilli, dilsiz), tef, darbuka, zil, kaşık, zilli maşa, tangurdak (koyun çanlarından yapılan çalgı) eşliğinde oynanır. Erkek oyunlarının yok denecek kadar az, parayla tutulan köçeklerin (meyter) ve köçek oyunlarının yaygın olmasının nedeni, erkeğin köyünden ayrı bir işyerinde (kömür ocaklarında) çok ağır koşullarda çalışmasıyla ilgilidir. Köyüne izinli gelen erkek eğlenme, oyun gereksinimini parayla köçek yutarak ve onu izleyerek giderir. Bu nedenle yörede köçek ve kadın oyunları yaygındır. Kadın oyunları giysisi, ritme ve ezgisiyle kadının zarafetini, hareketliğini, canlılığını simgeler, öne çıkarır.

 

KIYAFET ÖZELLİKLERİ

Geçmiş dönemlerde Çaycuma’nın kırsal kesimde günlük dış giysi genellikle basma, pazen divitin; iç giysiler ise evlerde dokunan keten (Karadeniz Ereğli’de elpek bezi, Çaycuma’da pelemet bezi) ya da pamukludandır. Başa önce fes giyilir, fes üstüne oyalı yemeni (abacuk) üzerine de tülbent (yazma) bağlanır. Çevresi metal pullu, renkli boncuklu, oyalı olan tülbentlere “atça”, sarı, yeşil renkli dallı pullu olanlara da “çatkı” denir. Gömlek adı verilen ve dizlere kadar uzanan iç giysi sıfır yaka, önden düğmeli, yaka, kol ağızları ve önleri dantelle süslüdür. Özel günlerde üstü sim işlemeli “telli yelek”, “kutnu yelek” (İpekle karışık pamuklu kumaş) giyilir. İpekli kumaşa sırma ile işlenmiş cekete benzer yelek olan “kapale” ile “ustufa” geleneksel kadın giysilerinin özgün biçimlerindendir. Ustufaların içi pamuk astarlı olup, kol ağızları, yakası dantelli ve önü boydan boya açıktır. Ustufa ve kapalenin bir başka türü olan çitare adlı yelekler de, kırsal kesimde kullanılan yaygın bir giyim örneğidir. Güllü kutnu, kutnu çitare, yalancı çitare, zenne (kışın giyilen uzun kollu) bilinen çitare türleridir. Yeleklerin çevresi, kol ağızları siyah şeritli (kaytan), bilinen çitare türleridir. Yeleklerin çevresi, kol ağızları siyah şeritli (kaytan), yakaları “harç, divdik, çıkartma, gibi adları olan işlemelerle süslüdür. Yeleğin üzerine “acemşal” denen büyük kuşak sarılır. Genç kızlar kuşağı önden, diğerleri arkadan bağlar. Gömleğin altına pijama biçimi don giyilir. Süslü olanlara “çözme don”, kırmızı ve beyaz bezden parçalı olana “al don" denir. Erkekler yakasız, sık düğmeli mintan (göynek) üzerine yelek, kalın ceket (aba), altına “pamtur” yada “zıbka”, ayağa da “çapula” giyerlerdi. Cumhuriyetle birlikte modern yaşamın gerektirdiği kimi giysiler giyilmeye başlamıştır.

 

Kültürel yaşam

Çaycuma Zonguldak’ın ilçeleri arasında en çok kültürel etkinliğin gerçekleştirdiği ilçe durumundadır.  Amatör tiyatroların yanı sıra pek çok tiyatro ekibi gösterilerde bulunmak üzere ilçemize gelmektedir. Zengin bir folklorik zenginliğe sahip Çaycuma’nın kendine özgü yaşayış ve davranış biçimleri vardır. Maden işçiliği nedeniyle erkeklerin büyük oranda tarımdan kopması, tarımsal etkinliklerde kadın emeğinin öne çıkmasını sağladığı gibi ve münavebeli maden işçiliği sosyo-kültürel yaşama damgasını vurdu. Yakın zamana kadar, en önemli geçim kaynağı olan madencilik, aynı zamanda babadan oğula aktarılan bir kültürel birikimi ifade ediyordu. Madenciliğin istihdamdaki payının azalması, farklı sektörlerin gelişmesi, çalışma örüntüsünün değişmesi, ilçede kültürel değişimlere de neden olarak Çaycuma’yı tipik bir kent görünümüne kavuşturdu.

Çaycuma'da öteden beri sanatsal etkinliklere yakın ilgi ve sevgi vardır. Halkevi, daha sonra Halkodası, Çaycuma Gençler Birliği, 1950'lerden sonra da Çaycuma Güzelleştirme Cemiyeti'nin öncülüğünde Çaycuma’da tiyatro, resim ve fotoğraf sergileri, konserler başta olmak üzere pek çok sanatsal etkinlik gerçekleştirmektedir. Halen Belediye bünyesinde Türk Halk Müziği Topluluğu ve Türk Sanat Müziği Topluluğu, Rahvan At Yetiştiricilik ve Binicilik Topluluğu, Çaycuma Bisiklet  Topluluğu gibi gruplar faaliyetlerini yürütmektedir.

 

 

İLÇE MERKEZİNDE BULUNAN KÜLTÜR MERKEZLERİ:

Çaycuma Kültür ve Sanat Merkezi
İlçe Halk Kütüphanesi
ADD Kütüphanesi
Çaycuma TSO Konferans Salonu
Belediye Sineması

 

(KAYNAK: Çaycuma Belediyesi 2014-17 Stratejik Plan)