Sanayi ve Ticaret


 

EKONOMİK YAPI

Yakın dönemlere kadar Çaycuma’da temel ekonomik etkinlik; tarım ve maden işçiliğidir. 1960ların ortalarından itibaren Avrupa’ya çalışmaya giden gurbetçilerin inşaat yatırımları da ilçe ekonomisinin gelişimine önemli katkılar sunmaktadır.

Genelde tarım alanlarının sınırlı olduğu Zonguldak ilinde, Filyos Çayı boyundaki verimli ovalar, bitkisel üretim bakımından önem taşır. Bu kesimde ağırlıklı olarak slajlık mısır, sebze ve meyve üretilir. 1950’li yıllarda Bulgaristan’dan getirilen ve tren istasyonun doğusuna yerleştirilen göçmenler, tarımsal faaliyetin gelişimini sağlamaktadır.

Hayvancılık, özellikle geleneksel manda yetiştiriciliği de ilçede yapılan tarımsal etkinliklerin başlıcaları arasında yer almaktadır. Merkezde, cumhuriyetin ilk yıllarından 1980’lere kadar maden işçilerine yönelik, çok sayıda terzihane ve kundura imalathanesi mevcuttur. Gerek bu imalatların büyük şirketlerce daha ucuza mal edilmesi, gerekse maden ocaklarında istihdam sayılarının azalması, bu üretimi yok olma aşamasına getirmiştir.

Halkın yakın zamana kadar en önemli gelir kapılarından biri madenciliktir. Ancak ülkedeki ekonomik politikalara koşut olarak madenlerin daraltılması Çaycuma’yı da etkiler. Madende çalışan işçi sayısı 1980’den sonra hızla azalır. Özellikle kırsal kesim, bir emekli bölgesi haline dönüşür.

İlçede sanayi faaliyetleri, 1940’lı yılların sonuna doğru başlar. Filyos beldesinde (nahiye) bir devlet kuruluşu olarak 1945 yılında temeli atılan ve 1949 yılında deneme üretimine başlayan, Filyos Ateş Tuğla Fabrikası,  bu beldenin, uzun süre ilçenin en önemli yerleşim birimi olmasını sağlar. Çaycuma ilçe merkezinde 1940-1950li yıllardaki insan gücüyle üretim yapan “Tuğla Harmanları”, ilerleyen yıllarda küçük çaplı tuğla ve kiremit fabrikalarına dönüşür.  1960’lara gelindiğinde hızar atölyeleri, su değirmenleri, küçük yağ imalathaneleri ve bir yoğurt imalathanesi mevcuttur. Bunlardan Yurtbay Tuğla ve Çaycuma Süt, büyüyerek, günümüz kadar gelir. Yurtbay Tuğla ise çok daha ileri giderek Türkiye’nin ilk 500 firması arasına girmeyi başarır. Zeki Yurtbay, Türkiye ve dünya çapında üretim yapan seramik ve tuğla fabrikaları kurar.

Çaycuma’da 1960’ların başında küçük sanayi adına sadece Ruhi Taneri’nin küçük bir Torna Atölyesi ile bir iki küçük oto kaportacısı ve tamircisi bulunmaktadır. O yıllarda ilçede oto yedek parçacısı dahi bulunmamaktadır. Küçük sanayinin kıpırdanması ve yeni torna ve küçük imalat atölyelerinin açılması SEKA Kağıt Fabrikası’nın inşaatının başlamasıyla gerçekleşir. Motor yenileme atölyelerinin açılması ise çok daha sonradır.

O yıllarda Bartın-Ankara yolu, İstasyon semtinden geçmekte ve tamirciler bu yol üzerinde yer almaktadır. Giderek sayılarının artması üzerine, yeni Ankara yolu ile Filyos Çayı arasında kalan araziye, 1980’lerde, Küçük Sanayi Sitesi’nin yapımına başlanır. 212 işyerinin bulunduğu bu siteye ileriki yıllarda Yeşil Çaycuma adı altında yeni bir site eklenir. Şimdilerde Çaycuma Küçük Sanayi Sitesi, her türlü imalat ve onarımın yapıldığı önemli bir merkez halindedir.

Temeli 1965 yılında atılan ve 1969 yılında hizmete giren SEKA Kağıt ve Selüloz Fabrikası, Çaycuma’nın gelişmesinde ve nüfusunun atmasında önemli rol oynar.  Bunun sonucunda Çaycuma,  1970’te nüfus bakımından Filyos’u geride bırakır, 1985’te merkezin nüfusu 10.000’i, şimdilerde ise sanayi, ticaret ve hizmet sektörlerindeki gelişimin etkisi ve yakın köylerin mahalleye dönüşmesi ile nüfusu 25.000’i geçer.  İlçedeki ekonomik faaliyetler içerisinde sanayi önemli bir yere sahiptir. 2014 yılı verilerine göre faal nüfusun % 42,4’ü sanayi kesiminde istihdam edilmektedir.(1)Çaycuma’nın en önemli sanayi kuruluşu, Türkiye'nin üçüncü büyük kâğıt fabrikası olarak kurulan SEKA Çaycuma Kâğıt Fabrikası'dır.Bu fabrikanın Çaycuma için büyük önemi bulunmaktadır. 1960 ihtilali sonrası DPT’nin (Devlet Planlama Teşkilatı) 1963 yılında kurulmasıyla planlı dönemin ilk temel sanayi tesislerinden olan SEKA Çaycuma Müessesesi Batı Karadeniz Bölgesi’nin çam, kayın ve köknar ormanlarından faydalanarak yüksek mukavemetli oluklu mukavva, ambalajlık-torbalık kağıt ve selüloz üretmek için yapılmıştır. Tesislerin temeli 21 Şubat 1965’te zamanın Başbakanı Süleyman Demirel tarafından atılır. Fabrikanın resmi açılışı, 26 Eylül1970’de, yine Başbakan Süleyman Demirel’in de katıldığı bir törenle yapılır. Çaycuma’nın endüstriyel gelişiminde büyük rol oynayan ve ilçe merkezini tipik bir endüstri kentine dönüştürerek gelişimini sağlayan SEKA Kağıt Fabrikası, kentin sosyal hayatında da büyük dönüşümlere yol açar.

SEKA Kâğıt Fabrikası, Özelleştirme Yüksek Kurulunun 19.06.2003 tarihli kararı ile OYAK grubu şirketlerinden OYKA’ya satılır. Başarılı özelleştirme sonucu, OYKA fabrikayı köklü bir revizyona tabi tutarak, büyük yatırımlarla, teknolojisini yeniler, kapasitesini artırıp, kalitesini dünya standartlarına ulaştırır. Çaycuma Kâğıt Fabrikası özelleştirilen SEKA’nın halen üretimde olan tek fabrikası olma özelliği de taşımaktadır. İşletmeye ait sosyal tesisler ise 2005 yılında, mevcut dokusu korunmak kaydıyla Çaycuma Belediyesine devredilir. Günümüzde yeşil dokusu, planlı ve düşük yoğunluklu yapılaşmasıyla, Çaycuma içinde bir vaha özelliğini taşıyan bu alanın, sosyal bina ve etrafındaki bahçesi dışındaki tamamı, Belediye dışındaki devlet kurumlarına tahsis edilmiştir. Sosyal Bina, Çaycuma Belediyesi tarafından, aslına uygun bir şekilde restore edilerek Çaycuma halkının kullanımına açılır.

 1980’lere kadar izlenen politikalar nedeniyle madencilik ve kâğıt sektörüyle sınırlı kalan yöre ekonomisi, 1980’lerde hayata geçirilen ekonomik politikalarla dışa açılma sürecine girer. Bu süreç bölge için son derece sancılı geçer, yörenin en önemli istihdam kaynağını oluşturan Ereğli Kömürleri İşletmesi (1983’ten sonra Türkiye Taşkömürü Kurumu) hızla tasfiye edilir. 60 binlerle ifade edilen istihdam hacmi, 10 binlere kadar düşürülür. Cumhurbaşkanı Turgut Özal döneminde kalkınmada birinci derecede öncelikli yöre ilan edilen bölgede kimi teşviklerin de yardımıyla dışa açılım süreci başlar.

Yöre ekonomisinin gelişimi açısından önemli eşiklerden biri de 7.4.1967’de Esnaf ve Sanatkârlar Derneğinin ve Kredi Kefalet Kooperatifinin kurulmasıdır. Kâğıt fabrikasının hammaddelerini ve mamul maddelerini taşımak üzere 150’den fazla ortağı olan Motorlu Taşıyıcılar Nakliyat Kooperatifi 30.6.1970 tarihinde kurulur. 1984 yılında Çaycuma Ticaret Odası(ÇTSO) kurulmuştur. ÇTSO, bir dönem başta Çaycuma Organize Sanayi Bölgesi (ÇAYORSAN) olmak üzere havaalanı, üniversite vs. bölgenin önemli ekonomi projelerinin sahibi, takipçisi ve uygulayıcısı olmuştur. ÇTSO’nun kuruluşundan sonraki süreçlerde, yörenin ekonomik sorunları ve çıkış yollarıyla ilgili hazırladığı raporlar ilçenin yol haritasını belirleyen vizyon belgeler niteliği kazanır.

 

ÇAYORSAN

Ülkedeki sanayileşme hareketine koşut olarak, Çaycuma’da da, artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılayacak hizmet kolları gelişmeye başlar. 1990’lı yıllarda, Organize Sanayi Bölgesi’nde, yörenin kalkınmada öncelikli bölge ilan edilmesinin etkisiyle kurulan büyük fabrikalar, sektörel çeşitliliği daha da artırır. Bu yatırımlarınen büyüklerinden biri de Çaycuma Organize Sanayi Bölgesi’dir. 1993 yılında %60 İl Özel İdaresi, %20 Zonguldak TSO ve %20 Çaycuma TSO ortaklığında ÇAYORSAN adıyla kurulan OSB, 2003 yılında işletmeye geçer. Toplam büyüklüğü 125 hektar olan OSB’de 60 adet sanayi, 6 adet de hizmet destek alanı bulunmaktadır. Bunun 44 parsel üretim yapmaktayken, 7 parselde bulunun fabrika üretim dışıdır. Halen 6 parselin inşaat aşamasında olduğu OSB’de 1 parsel de proje aşamasındayken, 2 parsel boştur. Ağırlıklı sektörler; mobilya ve orman ürünleri üretimi, tekstil ürünleri üretimi, metal ürünleri üretimi ve plastik ürünleri üretimi olan OSB’de 2019 yılında yaklaşık 90 milyon dolar ihracat gerçekleştirilir. İstihdam edilen kişi sayısının yaklaşık 3000 olduğu ÇAYORSAN’da, 28 hektar ilave alan çalışmaları devam ektedir. OSB’de GERSAN gibi Türkiye’nin ilk 500 firması arasında yer alan bir şirketin yanı sıra, temizlik kâğıtları, tekstil, mobilya vs. üretimi yapan fabrikalar bulunmaktadır. (2)

 

 


FİLYOS VADİSİ PROJESİ

Filyos Vadisi Projesi,  Filyos Serbest Bölgesi, Filyos Endüstri Bölgesi, Filyos Limanı, taşkın koruma yapıları, sanayi altyapısı ve ulaşım bağlantıları ile birlikte planlanan entegre bir projedir. Projeye ilişkin olarak alınmış Bakanlar Kurulu Kararları bulunmaktadır ve etki alanı nedeniyle de bölgesel kalkınma projesi niteliği taşır. Proje kapsamında yer alan Filyos Serbest Bölgesinin ve Filyos Endüstri Bölgesinin de faal olabilmesi, öncelikle bölgedeki diğer büyük projelerin Filyos nehrinin ıslahının ve Filyos Liman Projesi’nin yaşama geçirilmesi ile mümkün olacaktır. Kamu sektörü yatırım projelerinin yanında çok sayıda özel sektör yatırımının da yer alacağı bölgesel nitelikli bu proje, Çaycuma ilçesinin sınırlarını aşan bir etki yaratacaktır. Osmanlı Padişahı 2. Abdülhamit döneminde başka nedenlerle de olsa gündemde olduğu söylenen proje, Batı Karadeniz sahil kesiminde, Filyos nehrinin denize döküldüğü bölümde geliştirilir. Bu kapsamda nehrin kuzeyindeki Karadeniz deltası ile güneyindeki Gökçebey arasındaki bir kilometre genişliğindeki bant, serbest bölge ve endüstri bölgesi olarak ilan edilir ve delta kısmına Türkiye’nin en büyük limanlarından birinin yapılması planlanır. Tamamlanma aşamasında olan limanın kapasitesi 25 milyon ton/yıl olarak açıklanır.(3)

Şu anda Filyos’ta 632 hektar civarında kamulaştırılmış alanın yaklaşık 390 hektarının sanayiye açılabilecek konumda olduğu söylenmektedir.  Filyos Vadisi Projesi ile Zonguldak, Bartın ve Karabük illerini kalkındırmanın yanı sıra, Filyos Irmağının ıslah edilmesiyle kazandırılacak 32 kilometrekarelik bir alanın sanayiye kazandırılması da hedeflenmektedir. Bölgedeki yatırımlar hayata geçtiğinde en az 20.000 kişinin istihdam edileceği ön görülür. 

Filyos Bölgesinden, ilk kez, Devlet Planlama Teşkilatı tarafından 1963 yılında İlhan Tekeli’ye yaptırılan Zonguldak Ön Planı adlı çalışmada söz edilir. 1986 yılında TÜSTAŞ, DPT'den aldığı bir ihale çerçevesinde, “Zonguldak- Bartın – Karabük Bölgesel Kalkınma Planı” hazırlar. 5.4.1994’te Tansu Çiller başkanlığındaki Bakanlar Kurulu aldığı bir kararla, Filyos havzasında 19 kilometrekare genişliğinde bir alanı, “serbest bölge” olarak ilan eder. Ancak altyapı çalışmalarının yapılmaması, kamulaştırmaların tamamlanmaması, serbest bölgenin kurulup işletilmesini üstlenecek müteşebbis bulunamaması gibi nedenlerle karar hayata geçirilemez. (4)

Proje, daha sonraki dönemlerde çok zikzaklı bir seyir izler. Bu dönemde Filyos Projesi’ni ilgilendiren ilk önemli karar 2.6.2004’de alınır. Bu tarihte 3218 sayılı kanunda yapılan değişikliklerle serbest bölge teşviklerinin azaltılması bölgeye yatırımcı çekilmesini zora sokar.  3.11.2006’da, birçok olumsuz gerekçe art arda sıralanarak Filyos’un serbest bölge statüsü iptal edilir. Ancak, Bakanlar Kurulu bölgeyi, 1.9.2008’de, 1994’teki haliyle, üstelik iptal gerekçelerinde hiçbir değişiklik olmadığı halde tekrar serbest bölge ilan eder; söz konusu alandaki özel mülkiyete ait taşınmazların acele kamulaştırılması kararı verilir.  Serbest bölgenin ilki 25.2.2009, diğeri de 5.10.2010’da olmak üzere sınırları, iki kez, yeniden belirlenir. Son kararname ile planda 1. bölge olarak tabir edilen bölüm, serbest bölgenin dışına çıkarılır. Daha sonra 16.07.2012 tarih ve 2012/3574 sayılı bir kararla Filyos’ta Endüstri Bölgesi kurulması kararı alınır. Ancak bu karar da 01.05.2015 tarih 2015/7691 karar sayısıyla iptal edilerek, bu kez 607 hektarlık alanda tekrar endüstri bölgesi ilan edilir.

Üst üste alınan kararlar, yapılan statü ve sınır değişiklikleri birçok hukuki sorunun ortaya çıkmasına neden olur. Açılan davalarda, projenin kaderini etkileyecek pek çok mahkeme kararı alınır. Projeyle ilgili karmaşa bununla da bitmemektedir. Koordinasyon eksikleri nedeniyle devletin bir biriminin aldığı kararlar diğer birimi tarafından yok sayılır. Görülen davalar sırasında, proje için ayrılan 459,5 hektarlık alanın çevre planına işlenmediği ortaya çıkar.

Mekânsal planlamadaki belirsizliklerle, serbest bölgenin tüm projenin üç katından fazla bir yer işgal etmesi gibi aykırılıklar, altyapı çalışmalarının önünü keser.  Öte yandan tüm ülkede bulunan 19 adet serbest bölge 2500 hektar alana yayılmışken, coğrafyası son derece kısıtlı Filyos’ta 1900 hektarlık alanın serbest bölge ilan edilmesi de tartışma konusu olur. Kamuya ait tüm belgelerde Sakarya Irmağı’ndan Kızılırmak Deltası’na kadar olan bölgenin en değerli ekosistem olarak gösterilen Filyos Vadisi’nin ekolojisinin korunması için başta TEMA olmak üzere pek çok dava açılarak, konuyla ilgili bakanlar kurulu kararının iptali istenir. Alınan mahkeme kararının ardından yeni bir bakanlar kurulu kararı alınarak dava konusuz bırakılır.  Fiili olarak çalışmanın devam ettiği Filyos Bölgesi’nde y taşkın koruma inşaatı, Filyos Liman inşşatı, hâlihazır haritalar, kıyı kenar çizgisi çalışmaları, 1/1000 ölçekli uygulama imar planı çalışmaları sayılabilecek önemli çalışmalar olarak öne çıkar.  

Filyos Endüstri Bölgesinin yönetimi Temmuz 2019’da Tosyalı Holding’e devredilir.  Şirket, bölgenin imar planları hazırlama, bölgede yer alacak potansiyel yatırımcıları belirleyip parselasyon planları yaparak bakanlık onayına sunarak bölgeyi yatırımcılara tahsis etmekle görevlendirilmiştir. (5)

 

 


FİLYOS LİMANI

Liman için ilk önemli çalışma 1989 yılında ypılır. O tarihte bir Japon firmasına fizibilite çalışması yaptırılır.  Yüksek Planlama Kurulu'nun 8 Kasım 1996 tarihli ve 96 / T-45 sayılı kararıyla; alanın ırmak ağzındaki birinci bölümünde yapılacak Filyos Limanı inşaatı işinin, yap işlet devret modeline göre gerçekleştirilmesi için DLH yetkili kılınır.  DLH liman proje işini gerçekleştirmek üzere yapılan ihale sonucunda Kardemir'le 13 Kasım 1999'da sözleşme imzalar. Ancak bölge için hazırlanan imar planına Genelkurmay Başkanlığının (kamulaştırılan alana konuşlu 22. Elektronik Birliğinin faaliyetlerinin olumsuz etkileneceği gerekçesiyle) uygun görüş vermemesi nedeniyle şirkete yer teslimi yapılamaz. Yap, işlet, devret sözleşmesi, 16 Ağustos 2004 tarihli Ulaştırma Bakanı 'Olur'u ile feshedilir.

 

Limanın 19 Mart 2014 tarihinde yapılan ve 14 firmanın teklif verdiğison ihalesini 537 milyon 888 bin 5,77 lira teklif veren Bayburt Grup bünyesindeki Şenbay Madencilik ve Özgün Yapı Ortaklığıkazanır. Firmaya 19 Temmuz 2014’te yer teslimi yapılır. Projenin altyapı işleri kapsamında 3 bin metre uzunluğunda ana mendirek, 2 bin metrelik tali mendirek, 3 metrelik rıhtım, yaklaşık 15 milyon metreküp tarama, geri saha dolgusu ve tahkimat işleri yer almaktadır. 1970'den beri Türkiye'nin gündeminde olan ve halen yapımı %85 aşamasında olan (2020)Filyos Limanının tamamlandığında, Karadeniz'in en önemli aktarma limanlarından biri olacağı söylenmektedir. Çevresinde endüstri alanı da oluşturulacak Filyos Limanının, enerji tesisleri, diğer ağır sanayi kuruluşları, imalat sanayisi ve lojistik alanlardan oluşan endüstri tesisleri ile entegre olması öngörülmektedir. Liman bittiğinde, yaklaşık 500 metrelik rıhtımı, ana ve tali mendireği olacak, demiryolu yol bağlantıları kurulacaktır.(6)

 

Dipnotlar  :

(1) Çaycuma İlçesinde Sanayinin Gelişimi, Yapısı ve Sorunları. Saliha Koday, Şaban Çelikoğlu ve Evren Atış tarafından yazılmış makale http://turkishstudies.net/Makaleler/636925550_8%C3%87eliko%C4%9Flu%C5%9Eaban-vd-sos-135-158.pdf

(2) http://www.cayorsan.org.tr/hakkimizda_6.html

(3)  Mehmet Çetinkaya (BAKKA Uzmanı) “Filyos Vadisi Projesi”, http://www.karabuktso.org.tr/hizmetlerimiz/Filyos-Vadisi.pdf

(4) Mehmet Çetinkaya (BAKKA Uzmanı) “Filyos Vadisi Projesi”, http://www.karabuktso.org.tr/hizmetlerimiz/Filyos-Vadisi.pdf

(5) https://www.sanayigazetesi.com.tr/sanayi/filyos-ebde-yonetici-sirket-belli-oldu-h20409.html

 (6) Ekrem Murat Zaman Filyos Vadi ve Liman Projeleri http://www.tefen67.com/haberdetay1.php?did=876